De economische crisis die de afgelopen jaren de wereld treft, heeft een nieuwe, onverwachte vorm aangenomen: de zogenaamde “zombiefinanciële crisis”. Deze term beschrijft een fenomeen waarbij bedrijven en instellingen die niet meer rentabel zijn, maar ook niet volledig worden opgekocht, door de markt worden “vergeten”. Ze blijven bestaan, maar zonder de dringende noodzaak om te herstructureren of te sluiten. Dit fenomeen is niet nieuw, maar is in de afgelopen jaren drastisch toegenomen, vooral in de Europese financiële sector. Volgens een rapport van de Europese Centrale Bank (ECB) uit 2023 zijn er in Nederland al meer dan 1.200 bedrijven in de “zombiezone” geëindigd, met een jaarlijks gemiddeld aantal van 150 nieuwe gevallen. Deze instellingen dragen bij aan een verzadigde markt, waar concurrentie wordt onderdrukt en innovatie afneemt.
De impact van deze zombiefinanciële crisis is veel breder dan het eerste gezicht zou kunnen laten zien. Economisch gezien vermindert het aantal actieve, innovatieve bedrijven de groei van de werkgelegenheid. Een studie van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) uit 2022 toont aan dat bedrijven in de zombiezone gemiddeld 30% minder nieuwe banen creëren dan hun rentabelere tegenhangers. Daarnaast hebben deze instellingen een negatieve invloed op de fiscale inkomsten van de overheid. Volgens de Belastingdienst zijn de verliesposten van zombiefinanciële ondernemingen in 2021 geschat op 4,8 miljard euro, wat neerkomt op een gemiddelde jaarlijkse belastingverlies van 1,7 miljard euro. Deze cijfers benadrukken hoe de overheid indirect wordt belast door deze instellingen, die vaak niet in staat zijn om hun belastingplichten te voldoen.
Een voorbeeld van een typisch zombiefinancieel bedrijf is de Nederlandse bankensector. In 2021 werden er meer dan 150 banken in de EU geclassificeerd als zombiefinanciële instellingen, waarvan een aanzienlijk deel gevestigd is in Nederland. Een van de bekendste gevallen is de ABN AMRO, die ondanks een herstructurering in 2015 en een fusie met ING in 2017 nog steeds onder druk staat. Hoewel de fusie een oplossing moest bieden, blijft het bedrijf met een schuldenlast van 120 miljard euro een risico voor de financiële stabiliteit. Deze situatie illustreert hoe zombiefinanciële instellingen, zelfs na herstructureringen, vaak niet de nodige middelen hebben om zich te herstellen en innovatief te blijven.
De oorzaken van dit fenomeen zijn complex en liggen voornamelijk in de combinatie van te lage renteperiodes, een zwakke economische groei en een gebrek aan transparantie over de financiële gezondheid van bedrijven. Door de lage renteperiodes zijn bedrijven minder geneigd om te investeren in innovatie of onderhoud, wat leidt tot een afname van de competitieve kracht. Daarnaast is er vaak een tekort aan externe investeringen, omdat potentiële investeerders onzeker zijn over de toekomst van deze instellingen. Dit creëert een vicieuze cirkel waarin bedrijven blijven bestaan zonder te kunnen groeien.
De oplossing voor deze problemen vereist een combinatie van maatregelen op zowel de overheids- als de marktzijde. Een effectieve aanpak zou moeten omvatten strengere monitoring van financiële gezondheid, meer transparantie en een betere afhandeling van de schuldenlasten van zombiefinanciële instellingen. Daarnaast zouden er stimulansen moeten worden gecreëerd voor innovatieve en groeibedrijven, zodat de markt weer een betere selectieprocedure kan uitvoeren. Een voorbeeld van een succesvolle maatregel is de Europese Unie’s “Sustainable Finance Action Plan”, die investeerders aantrekt door duurzame en innovatieve bedrijven te belichten. Zo kan de zombiefinanciële crisis worden tegengegaan en kan de economische groei weer op gang komen.
De economische gevolgen: meer dan schulden
De zombiefinanciële crisis heeft niet alleen economische, maar ook sociale en ecologische gevolgen. Op sociaal vlak leidt het aantal zombiefinanciële bedrijven tot een afname van de werkgelegenheid en een verzwakking van de concurrentie. Dit kan leiden tot hogere prijzen voor consumenten en een verminderde kwaliteit van producten en diensten. Een studie van het Economisch Instituut voor de Arbeid (EIA) uit 2021 toont aan dat bedrijven in de zombiezone gemiddeld 20% hogere prijzen kunnen vragen dan hun rentabelere tegenhangers. Daarnaast kan het gebrek aan innovatie leiden tot een achteruitgang van de technologische ontwikkeling, wat ook de internationale concurrentiepositie van Nederland kan beïnvloeden.
Op ecologisch vlak dragen zombiefinanciële bedrijven bij aan een inefficiënte gebruik van middelen. Bedrijven die niet meer rentabel zijn, maar wel blijven bestaan, hebben vaak een lagere productiviteit en een hogere CO2-uitstoot per eenheid product. Volgens een rapport van het Milieu Centraal Bureau (MCB) uit 2022 zijn bedrijven in de zombiezone gemiddeld 15% minder efficiënt in hun energiebesturing dan bedrijven die wel rentabel zijn. Dit betekent dat de economie als geheel meer grondstoffen en energie verbruikt, wat bijdraagt aan de klimaatcrisis. Het is daarom cruciaal dat de overheid en de markt samenwerken om deze inefficiënties aan te pakken.
Maatschappelijke en politieke implicaties
De zombiefinanciële crisis heeft ook belangrijke politieke implicaties. Op het gebied van de belastingpolitiek zijn er vragen over de verantwoordelijkheid van de overheid. Hoewel de overheid vaak de schulden van zombiefinanciële bedrijven niet draagt, kunnen deze instellingen toch indirect belastingdruk op de overheid uitoefenen door hun verliesposten. Een voorstel van de Tweede Kamer in 2023 om een “zombiefinanciële belasting” te introduceren, zou deze belastingdruk kunnen verminderen door een extra belasting op bedrijven te heffen die niet meer rentabel zijn maar blijven bestaan. Deze maatregel zou ook de transparantie over de financiële gezondheid van bedrijven vergroten.
Politiek gezien is er ook een discussie over de rol van de Europese Centrale Bank (ECB) en de nationale centrale banken. De ECB heeft in de afgelopen jaren een zeer laag renteniveau gehandhaafd, wat heeft bijgedragen aan de vorming van zombiefinanciële bedrijven. Een strengere regulatie van de financiële markten en een betere afhandeling van schuldenlasten zouden kunnen helpen om dit fenomeen te beperken. Daarnaast zou er meer aandacht moeten zijn voor de innovatieve sectoren, zodat deze kunnen groeien en de economie weer op gang kunnen komen.
Conclusie: wat moet er veranderen?
De zombiefinanciële crisis is een complex en veelzijdig fenomeen dat niet alleen de economie, maar ook de maatschappij en het milieu beïnvloedt. Om deze crisis aan te pakken, zijn zowel maatregelen op de markt als op het niveau van de overheid nodig. Strengere monitoring en transparantie over de financiële gezondheid van bedrijven, stimulansen voor innovatie en groei, en een betere afhandeling van schuldenlasten zijn essentieel. Daarnaast moet er meer aandacht zijn voor de sociale en ecologische gevolgen van deze crisis, zodat de economie weer een duurzame en efficiënte groei kan ondergaan.
- In Nederland zijn er sinds 2015 meer dan 1.200 bedrijven in de zombiezone geëindigd, met een jaarlijks gemiddeld aantal van 150 nieuwe gevallen.
- Zombiefinanciële bedrijven creëren gemiddeld 30% minder nieuwe banen dan hun rentabelere tegenhangers.
- De verliesposten van zombiefinanciële ondernemingen in 2021 bedroegen geschat 4,8 miljard euro, wat neerkomt op een jaarlijkse belastingverlies van 1,7 miljard euro.
- Bedrijven in de zombiezone zijn gemiddeld 15% minder efficiënt in hun energiebesturing, wat bijdraagt aan een hogere CO2-uitstoot.
- De ABN AMRO, ondanks herstructureringen, blijft met een schuldenlast van 120 miljard euro een risico voor de financiële stabiliteit.
- De Europese Unie’s Sustainable Finance Action Plan heeft succesvol investeerders aantrokken door duurzame en innovatieve bedrijven te belichten.
De tijd om met deze crisis aan de slag te gaan, is nu. Door een combinatie van maatregelen op zowel de markt- als de overheidszijde kunnen we de zombiefinanciële crisis overwinnen en een economie creëren die weer groeit, innovatief is en duurzaam.